Holocaust Memorial Berlin – Một thiết kế kiến trúc độc đáo và ý nghĩa
Viết bởi KTS Phạm Mai Hương, PMH Studio
Tôi đã có dịp đến thăm Berlin, một thành phố nổi tiếng với các thiết kế kiến trúc hiện đại. Khi gặp một người bạn đã học kiến trúc tại đây, bạn ý hay nói rằng, mỗi khi bí bách trong tìm ý tưởng thiết kế là bạn ý lại làm một vòng quanh thành phố để ngắm nhìn những công trình kiến trúc của các KTS nổi tiếng, các quần thể kiến trúc mới cũ đan xen, việc đó đã giúp bạn ý vừa được học thêm về kiến trúc vừa thổi thêm cảm hứng cho mình trong học tập.
Và khi đến thành phố này quả là bạn ý đã đúng khi có những khẳng định như trên.
Tôi đã bị choáng ngợp bởi Berlin vừa là một nơi chứa nhiều những ký ức chiến tranh, nhiều nơi đến mà chúng ta cảm thấy buồn và có lúc còn hơi sợ một chút bởi những ký ức chiến tranh được nhắc đến gần như mọi nơi ta đến trên những viên gạch vỉa hè chúng ta bước qua; và cũng là một thành phố mới và hiện đại được xây dựng lại từ những đổ nát của chiến tranh.
Nguồn: www.wikipedia.com
Một trong những nơi làm tôi ấn tượng nhất là nơi gắn với ký ức chiến tranh và gắn với tên tuổi của KTS nổi tiếng thế giới, Peter Einsmen, đó là Berlin Holocaust Memorials (BHM), Khu tưởng niệm nạn diệt chủng người Do thái tại Berlin.
BHM nằm ngay gần cổng Brandenburg Gate, trung tâm của Berlin và trung tâm của các sự kiện và du lịch, đã đến Berlin thì bạn đều phải qua thăm nơi này. Đi từ Cổng này về phía bắc bạn sẽ bắt gặp một bãi đất nhìn như trống, nếu để ý kỹ mới thấy có mấy cục bê tông tưởng là ghế ngồi. Tôi đã mệt khi tới đó nên đã tìm chỗ ngồi nghỉ, nhưng khi đến gần thì lại thấy nhiều cục bê tong hơn và để ký kỹ sẽ thấy có cả lối đi tiếp giữa nhưng cục bê tông đó. Do tò mò nên tôi đã đi tiếp, cứ đi mãi thì thấy đó là một rừng các cọc bê tông, hình chữ nhật. Càng đi càng xuống sâu, cho đến khi bạn chìm hẳn vào trong lòng rừng cộc bê tông đó. Nơi đó khi bạn nhìn ra xung quanh toàn là một màu ghi xám với đường lát đá nhỏ ven kẽ cỏ bên dưới, nhưng không có hướng nào để xác định hướng đi tiếp cả. Nếu ngước mắt lên trời thì bạn nhìn thấy ánh mặt trời, nhưng cũng chỉ trong khoảng bo của bốn cọc bê tông xung quanh, trên đỉnh cột thì ánh sáng còn mạnh, nhưng dưới chân cột chỉ còn là ánh sáng gián tiếp. Giữa khung cảnh xám ngoét, le lói ánh sáng và bị ngăn cách hoàn toàn với cuộc sống xung quanh của Berlin đã khiến tôi thấy sợ, một cảm giác hơi rùng mình. Tôi cố tìm người bạn đi cùng nhưng không thấy cô ấy đâu nên càng sợ hơn. Càng đi sâu thêm, bạn như chìm hoàn toàn vào một hố chôn người tập thể không có lối nào để thoát ra. Các cọc bê tông lạnh lẽo như những cái máy chém đang chuẩn bị nuốt chửng tôi. Và rồi bỗng dưng như tôi nghe thấy những âm thanh rì rầm, những âm thanh không rõ gì cả nhưng càng xuống sâu càng dễ nhận thấy. Phải chăng tôi đang được trải nghiệm đúng những nỗi đau thương của những người Do Thái đã trải qua trong những cuộc tàn sát tập thể của phát xít Đức trong thế chiến lần thứ 2. Cũng phải mất thêm một lúc lâu nữa tôi mới tìm được đường ra và là con đường dẫn xuống phòng trưng bày các sự liện lịch sử và các hiện vật về Holocaust này.
Chụp bởi KTS Phạm Mai Hương, PMH Studio, năm 2008.
Thoát khỏi rừng cột và nhìn thấy mọi người tôi mới thấy tĩnh tâm và an toàn trở lại. Khu tưởng niệm thật đơn giản, không có hình tượng gì màu mè song lại tác động rất mạnh đến cảm xúc của khách tham quan. Đây là một trong những nơi tôi đã đến thăm và sẽ khó quên được nơi này.
Về phần tôi cũng là một kiến trúc sư thì thực sự tôi rất nể phục một thiết kế kiến trúc như vậy. Nó có tính tác động cảm xúc gần giống cách ở Vietnam War Memorial ở Washington DC, nhưng sự tác động tại BHM mạnh mẽ hơn và chạm sâu vào cảm xúc hơn.
Sau này tìm hiểu về thiết kế này của Peter Einsman, tôi đã biết rõ hơn về ý tưởng thiết kế kiến trúc của ông. Peter đã tạo nên một khung cảnh khó chịu, lẫn lộn; và các cục bê tông điêu khắc thể hiện một hệ thống trật tự định sẵn đã từng huỷ hoại con người. Tổ chức Khu tưởng niệm Holocaust của châu Âu đã viết trên trang web của họ rằng thiết kế kiến trúc này thể hiện một sự tiếp cận rất cơ bản cho một ý tưởng truyền thống của thể loại công trình tưởng niệm, một phần vì Einsnman có nói số lượng và các thiết kếđài tưởng niệm không cần đến sự biểu trưng hình tượng.
Chụp bởi KTS Phạm Mai Hương – PMH Studio, năm 2008
Có nhiều khách tham quan đã ví đây như một nghĩa trang khổng lồ. Các cọc bê tông có kích thước đúng với các quan tài được dựng đứng.
Còn Einsnman thì phát biểu rằng thiết kế kiế trúc này không giống khu nghĩa địa mà khu tưởng niệm có thể được hiểu là sự kép dài của không gian đường phố xung quanh khu vực tưởng niệm và làm một sự gợi lên sự khó chịu và khổ cực của các nhục hình và trật tự hà khắc của thời phát xít kìm kẹp đời sống người Do Thái thời đó. Ngài chủ tịch quốc hội Đức thời những năm 90s mô tả thiết kế kiến trúc này như là nơi mà người ta có thể nắm bắt và cảm nhận được ý nghĩa của cô đơn, yếu đuối và tuyệt vọng. Đối với ông nơi đây tạo nên một nỗi sợ hãi về cái chết đối với du khách. Du khách thì mô tả khu tưởng niệm như là một nơi cô lập hoàn toàn bởi rừng cọc bê tông này, mặc dù ngay sát đường phố của Berlin song một khi đã đi vào sâu khu tưởng niệm thì chúng ta trở thành cách xa hoàn toàn với hình ảnh và âm thanh đường phố bên cạnh.
Người dân Berlin thì mô tả sự đối lập của màu ghi bê tông với màu xanh của bầu trời như là “thời khắc ảm đạm” của sự tàn sát. Khi ta đi sâu vào giữa khu tưởng niệm, các cộc bê tông dần cao lên cho đến khi ta nằm trọn trong không gian rừng cọc đó, nếu tiếp tục đi đến cưới cùng thì các cọc màu ghi này trở nên nhỏ dần trở lại và đưa chúng ta thoát ra khỏi khu tưởng niệm. Có nhiều người hiểu đây là sự hưng thịnh và sụp đổ của triều đại thứ ba (Third Reich) hay là quyền lực dần có cho phép họ có thể ứng xử tàn bạo với cộng đồng người Do Thái. Khoảng không gian giữa các cọc bê tông chút ánh nắng mặt trời dè xẻn khi ta lạc vào giữa trung tâm khu tưởng niệm, vì khi ta đi quanh những hàng cọc, mặt trời sẽ thoắt ẩn, thoát hiện. Ngay lập tức ta sẽ cảm thấy khá căng thẳng với mong muốn về cuộc sống tươi sáng và ấm áp hơn. Có nhiều người khác thì cho rằng thiết kế này như là sự tưởng niệm có tính biểu tượng về một thời lịch sử bất an của người Do Thái châu Âu, những người mà quyền lợi về chính trị và xã hội bị tước đoạt. Nhiều du khách khác cho rằng đi xuyên qua khu tưởng niệm khiến bạn cảm thấy mình như bị mắc bẫy và không có lối thoát nào hơn là cứ tiếp tục tiến về phía trước. Một số du khách khác thì thấy rằng bước đi càng sâu vào khu tưởng niệm, càng hướng bạn dần đi theo các nấc thang tăng dần của sự tàn sát Do Thái. Đầu tiên, họ đưa bạn vào các trại tập trung, tách bạn ra khỏi xã hội, và cuối cùng họ tách bạn khỏi sự tồn tại. Càng đi xuôsng sâu bạn càng mất đi sự liên hệ với thế giới bên ngoài. Cũng bình thường nếu có một nhóm du khách cùng đi vào khu tưởng niệm và rất dễ dàng bị lạc nhau. Điều này cũng gợi lên sự chia ly và mất mát trong gia đình Do Thái vào thời kỳ này.
Chụp bởi KTS Phạm Mai Hương, PMH Studio, năm 2008.
Một số người cảm nhận hình khối và màu sắc của các cọc bê tông như là sự mất mát danh tiếng của chế độ Phát xít. Vì khi càng đi sâu vào khu tưởng niệm, không gian giữa các cọc bê tông trở nên rộng hơn. Danh tiếng của một triều đại thường được tạo thành một cách rộng rãi bới sự sở hữu được định nghĩa thông qua những thứ giống nhau và sự lặp lại của những thứ giống nhau đó. Có một số cọc được đặt khá xa nhau và dường như cô lập với những cọc khác. Đây thường được hiểu như là sự thể hiện biểu tượng của sự giam hãm và phản đối người Do Tháo trong chế độ phát xít. Nhà sử học kiến trúc Andrew Benjamin viết rằng những khối cọc bê tông tách biệt đó cho thấy nó không thuộc về một tổng thể nữa, và sự thiếu vắng này còn gợi cho chúng ta đến một nghĩa vụ cần nhớ đến gì đó. Một số cọc bê tông thậm chí còn không được hoàn thiện. Vì những tác động của các vụ tàn sát không thể diễn tả hết được, nên khu tưởng niệm vẫn còn để lại những chỗ không hoàn thiện. Những phần còn thiếu đó nhắc đến những người Do Thái đã bị mất tích hay lạc ở đâu đó và không bao giờ trở lại nữa. Việc xây dựng chua hoàn chỉnh này là kết quả của một thời kỳ bị đánh cắp trng di sản của người Do Thái.
Còn có rất nhiều câu chuyện khác có thể kể về khu tưởng niệm này. Tôi đã kể nhưng cảm xúc của tôi và cảm xúc của nhiều du khách khác. Và chúng ta thấy cách người KTS đưa du khách trải nghiệm không gian kiến trúc đã chạm vào trái tim và xúc cảm của chính họ về những nạn nhân trong một thời kỳ đen tối của thế giới. Bạn hãy đến đây và trải nghiệm theo cách của riêng bạn.
Tham khảo và trích nguồn: Wikipedia- https://en.wikipedia.org/wiki/Memorial_to_the_Murdered_Jews_of_Europe